Mae hanes Gwalchmai (neu Trewalchmai) yn stori hynod o ddaearyddiaeth hynafol, llenyddiaeth y cyfnod canol, a chwyldro trafnidiaeth a weddnewidiodd dirwedd Cymru. Wedi’i leoli tua phum milltir o dref Llangefni ar Ynys Môn, mae’r pentref yn gofnod byw o’r cyfnod pan oedd yn gartref i feirdd y tywysogion hyd at fod yn ganolbwynt seilwaith rhanbarthol modern.Sylfaen Hynafol a Bri’r Oesoedd Canol
Mae’r pentref yn eistedd ar dirwedd ddramatig wedi’i diffinio gan Wenith Coedana, sef craig igneaidd sydd tua 614 miliwn o flynyddoedd oed. Y gwenith yma oedd y prif ddeunydd adeiladu ar gyfer strwythurau hynaf y pentref. Mae tystiolaeth o weithgaredd dynol yn yr ardal yn mynd yn ôl miloedd o flynyddoedd, gyda thrysorau o’r Oes Efydd wedi’u canfod yn Gors Bodwrog gerllaw a darnau arian Rhufeinig wedi’u darganfod yn y tir corsiog.
Mae enw’r gymuned yn gysylltiedig yn uniongyrchol â bardd llys y 12fed ganrif, Gwalchmai ap Meilyr (fl. 1130–1180). Am ei wasanaeth milwrol a barddonol i’r Tywysog Owain Gwynedd, cafodd drefgordd a thiroedd Trewalchmai. Mae ei waith enwog, y “Gorhoffedd Gwalchmai”, yn cael ei gyfrif yn un o gampweithiau llenyddiaeth Gymraeg y cyfnod. Parhaodd ei etifeddiaeth drwy ei ddisgynyddion; erbyn 1352, roedd yr hen drefgordd wedi’i rhannu’n dair ‘gwely’ (daliadau teuluol) wedi’u henwi ar ôl ei feibion: Meilyr, Dafydd, ac Elidir. Eglwys Sant Morhaiarn yw adeilad hynaf y plwyf ac mae’n parhau i fod yn gyswllt corfforol â’r gorffennol canol oesoedd yma.
Mae cymuned Trewalchmai wedi ei lleoli oddeutu 5 milltir o dref Llangefni ar Ynys Môn.
Trewalchmai yw enw priodol y plwyf. Mae cysylltiad rhwng yr enw a Gwalchmai ap Meilyr (1130-1180), un o’r Gogynfeirdd cynharaf. Rhoddwyd y dreflan a’i thir i’r bardd am ei wasanaeth i’r Tywysog Owain Gwynedd.Gwalchmai Uchaf oedd y pentref gwreiddiol, gyda rhan fwyaf o’r boblogaeth yn byw yn agos i leoliad Eglwys y Plwyf.
Pan adeiladwyd y lon bost newydd o Lundain i Gaergybi, codwyd Gwalchmai Isaf yn gyflym iawn ger yr A5 newydd gan Thomas Telford. Adeiladwyd y Tyrpeg tua 1820 a’r gost i drol a cheffyl fynd trwyddo oedd tair ceiniog. Diddymwyd y doll yn 1895 ac fe gollodd yr adeilad ei swyddogaeth.
Adeiladwyd y cloc yn 1926 gan saer maen o’r enw John Griffiths o Langefni, i goffau’r bechgyn a gollwyd mewn dau ryfel byd. Aberthwyd cymaint â 30 o fechgyn yr ardal yn y Rhyfel Mawr ac wedyn bu farw 9 yn yr Ail Ryfel Byd. Mae’r gofeb yn un o’r rhai mwyaf gogoneddus mewn pentref, ar yr Ynys.
Eglwys Morhaiarn Sant yn sicr yw’r adeilad hynaf yn y plwyf. Ni ellir rhoi dyddiad pendant arni ond adeiladwyd rhan ohoni yn y bymthegfed ganrif ac mae’r sylfeini mor gynnar â’r ddeuddegfed ganrif. Mae Côr a Chanol yr Eglwys wedi eu dyddio yn ben dant i’r bedwaredd ganrif ar ddeg.
Agorwyd Capel Moriah (Annibynwyr) ar Sul a Llun y Pasg, 1847. Costiodd y swm o £120 i’w hadeiladu. Adeiladwyd Capel newydd Moriah yn 1902 ac y mae yn sefyll fwy neu lai traws y ffordd i’r hen gapel. Sefydlwyd capel Jerwsalem (M C) yn 1780, ail adeiladwyd yn 1849 ac atgyweiriwyd yn 1925. Adeiladwyd Eglwys Tabernacl y Bedyddwyr yn 1890, erbyn heddiw mae’n ganolfan i’r Henoed yn y pentref.
Roedd melin wynt yn gweithio ac yn cynhyrchu ŷd hyd at 1927, pan faluriwyd ei hesgyll mewn storm fawr. Bu’r felin yn gweithio’n effeithiol gyda pheiriant olew am nifer o flynyddoedd wedyn.
Mae nifer o adeiladau hen iawn yn y pentref:
Ysgubor Esgob – Wedi ei nodi mewn dogfen yn 1306 fel eiddo Esgob Bangor, ac mewn dogfen yn 1700 fel eiddo i Stad Penrhos.
Spite Inn – Mae’r enw yn tarddu o’r hen air Rhufeinig “Hospitium” ac yn arwydd o fodolaeth gwesty o’r Canol Oesoedd.
Hendref – Mae ynddo garreg wedi ei naddu gyda’r llythrennau a’r dyddiad O 1675. Mae’r un llythrennau wedi eu naddu ar waelod ffenestr Eglwys y Plwyf gyda’r flwyddyn 1674.
Melin Ddŵr Afon Ddrydwy (Afon Felin i drigolion lleol) – Wedi ei hadeiladu yn dechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg . Roedd yn cynhyrchu trydan i’r pentref hyd at 1946.
Yr ysgol gyntaf yn y pentref oedd yr Ysgol Genedlaethol a agorwyd yn 1856, ac yn cael ei rheoli gan Eglwys Loegr. Roedd 43 o blant yn mynychu’n rheolaidd. Ymhen misoedd, agorwyd ysgol Brydeinig yng Ngwalchmai Uchaf i gynnig cystadleuaeth. Erbyn hyn, enw’r ysgol yw Ysgol y Ffridd gyda chynhwysedd i 96 o blant.
